Czterdzieści cztery nazwiska

W tym roku obchodzimy 70. rocznicę tragedii, określanej mianem zbrodni katyńskiej. Szacuje się, że jej ofiarą padł co dziesiąty oficer przedwojennego garnizonu Legionowo

rzedwojenny garnizon Legionowo  w latach 30. tworzyło 6 jednostek wojskowych:
2. batalion balonowy, 2.batalion mostów kolejowych, 1. dywizjon pociągów pancernych, Wytwórnia Balonów i Spadochronów, Główna Składnica Lotnictwa Nr 2, Główna Składnica Nawierzchni Kolejowych.
W jednostkach tych zatrudnionych było 100 oficerów zawodowych, a na przydziale mobilizacyjnym znajdowało się 315 oficerów rezerwy tj. razem 415 oficerów (ustalenie na podstawie: „Rocznik Oficerski 1939”, „Rocznik Oficerski 1932”, „Rocznik Oficerski Rezerw 1934”).
W miejscowości Legionowo mieszkała również bliżej nieustalona liczba oficerów, którzy pracowali zawodowo lub jako rezerwiści mieli przydziały mobilizacyjne do jednostek położonych w innych miejscowościach.

Badania prowadzone przez Muzeum Historyczne w Legionowie,

we współpracy z Muzeum Katyńskim – oddziałem Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, środowiskiem żołnierzy Armii Krajowej, środowiskiem przedwojennych mieszkańców Legionowa, w tym członków Rodzin Katyńskich, wykorzystanie źródeł opublikowanych przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa pozwoliło ustalić liczbę 42 oficerów i 2 policjantów – legionowskich ofiar Zbrodni Katyńskiej. W tym względzie pojęcie Zbrodni Katyńskiej dotyczy nie tylko Katynia, lecz wszystkich miejsc kaźni Polaków na Wschodzie.
Liczba ofiar wskazuje, że co dziesiąty oficer przedwojennego garnizonu Legionowo był ofiarą Zbrodni Katyńskiej.
Z 44 „legionowskich” ofiar zbrodni na Wschodzie w 1940 r. w Katyniu zostało zamordowanych 28 oficerów, w Charkowie 14, w Twerze 2 policjantów. Oficerami zawodowymi było 18, oficerami rezerwy 24, a 2 policjantami w służbie. Z uwagi na ograniczoną dostępność do niektórych źródeł Zbrodni Katyńskiej, w szczególności tzw. Listy Ukraińskiej należy potraktować listę legionowskich ofiar jako wykaz otwarty, który może zostać rozszerzony, jeśli pojawią się nowe źródła historyczne.

Szczegółowy wykaz osób wg jednostek przedstawia się następująco:

2. batalion balonowy
1. ppłk obs. i pilot balonowy  Julian Sielewicz – K
2. mjr obs. i pilot Kazimierz Kraczkiewicz – K
3. mjr w st. spocz. obs. Witold Markiewicz – K
4. kpt. obs. Bronisław Wacław Koblański – K
5. kpt. obs. Edward Wirszyłło – K
6. por. adm. Klemens Mitręga – K
7. por. Adam Śmiałkowski – K
8. ppor. rez. obs. bal. Franciszek Józef Hüttel – K
9. ppor. rez. obs. Wacław Michał Kruk – K
10. por. w st. spocz. obs. Władysław Łapiński – K
11. ppor. rez. obs. Stanisław Sidwa – K
12. ppor. rez. obs. Wacław Barański – K
13. ppor. rez. Feliks Emilian Mayer – K
2. batalion mostów kolejowych
1. mjr Zygmunt Leonard Zieliński – K
2. kpt. Benedykt Haluch – Ch
3. kpt. Eugeniusz Karbowski – Ch
4. kpt. Włodzimierz Lichacz – Ch.
5. kpt. int. Marian Łopatkiewicz – Ch
6. por. Włodzimierz Gajewski – K
7. por. Wiesław Zygmunt Hanysz – Ch
8. ppor. Stanisław Kowalczyk – K
9. por. rez. Stanisław Chłopicki – K
10. por. rez. Józef Sobocki – K
11. por. rez. Czesław Tan – K
12. por. rez. Olgierd  Grzymała–Grzymałowski – Ch
13. por. rez. Stanisław Stefan Kowalski – Ch
14. ppor. rez. lek. med. Jarosław Budkiewicz – Ch
15. ppor. rez. Wacław Krasnopolski – Ch
16. ppor. rez. Marian Pociej – K
17. por. rez. Bronisław Franciszek Wasiewicz– K
18. ppor. rez. Witold Aleksander Klarner – K
19. por. rez. Czesław Ignacy Trębaczkiewicz – K
20. por. rez. Tadeusz Stanisław Suchorski – Ch
21. ppor. rez. Alfred Niwiński – Ch
22. ppor. rez. Eugeniusz Wacław Grzeliński – K
23. ppor. rez.Sylweriusz Świerczewski – K
24. ppor. rez. Marian Marceli Wencel – K
1. dywizjon pociągów pancernych
1. mjr art. Zdzisław Szulczewski vel Zygmunt Szulc – Ch.
2. kpt. art. Ludwik Pieńkowski – Ch.
3. kpt br. panc. Kazimierz Majewski – Ch
4. ppor. rez. Józef  Władysław Burakowski – K
Policjanci:
1. starszy posterunkowy Bolesław Kołakowski z posterunku w Legionowie, we wrześniu  1939 oddelegowany do Ożarowa – M
2. starszy posterunkowy Stanisław Litwińczuk, mieszkał w Legionowie przy ul. Okrzei –M
Oficerowie zamieszkali w Legionowie a służący poza garnizonem:
1. mjr Ludwik Napoleon Siemiński – K (w latach 30. zastępca d–cy 1. batalionu saperów z Modlina, we wrześniu 1939 dowódca 10. batalionu saperów w 10. Dywizji Piechoty w Krakowie.
Przy nazwiskach zastosowano skróty miejsc pochówku. Dzisiaj cmentarze wojenne: K – Katyń, CH – Charków, M – Miednoje.

Oficerowie z Legionowa pełnili różnorodne  stanowiska i funkcje w jednostkach.

Dowódcami jednostek byli: płk Julian Sielewicz – dowódca 2. batalionu balonowego, mjr Zdzisław Szulczewski – pełniący obowiązki dowódcy 1. dywizjonu pociągów pancernych, mjr Zygmunt Zieliński – w kampanii wrześniowej był dowódcą oddziału zapasowego 2. batalionu mostów kolejowych, mjr w stanie spoczynku Witold Markiewicz – dowodził 2. batalionem balonowym w Legionowie w latach 20., mjr Ludwik Siemiński – w czasie kampanii wrześniowej był dowódcą 10. batalionu saperów w Krakowie.
Kierowniczą kadrę dowództw jednostek tworzyli: mjr pil. obs. Kazimierz Kraczkiewicz – był zastępcą dowódcy 2. batalionu balonowego, kpt. Ludwik Pieńkowski – był kwatermistrzem 1. dywizjonu pociągów pancernych, kpt. Włodzimierz Lichacz – był oficerem technicznym w 2. batalionie mostów kolejowych, kpt. Kazimierz Majewski – był dowódcą pociągu pancernego „Poznańczyk”.
Połowa spośród oficerów była uczestnikami wojny w roku 1920, a wszyscy wzięli udział w walkach kampanii wrześniowej 1939 r.

Oficerowie zawodowi czynnie uczestniczyli w życiu społecznym i kulturalnym Legionowa

M.in. mjr Markiewicz był współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Osiedla Legionowo, kpt. Włodzimierz Lichacz wspierał działalność teatru amatorskiego przy Szkole Podstawowej nr 1. Oficerowie 2. batalionu balonowego, 2. batalionu mostów kolejowych, 1. dywizjonu pociągów pancernych czynnie wspierali miejscowe kluby sportowe. Wszyscy wspomagali rozwój szkół i organizowali pomoc dla dzieci i młodzieży z biedniejszycg rodzin.
Wszystkie ofiary Zbrodni Katyńskiej zostały w 2007 r.  decyzją Prezydenta RP awansowane o jeden stopień wyżej od posiadanego w 1940 r., dlatego w takim zapisie znajdują się na tablicy

Pomnika Katyńskiego w Legionowie.

Rada Miasta Legionowo na wniosek środowiska kombatantów skupionych w kole nr 1. Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w Legionowie, Muzeum Historycznego w Legionowie, Towarzystwa Przyjaciół Legionowa pozytywnie odniosła się do idei upamiętnienia legionowskich ofiar zbrodni katyńskiej w formie symbolicznego pomnika nagrobnego, skromnego, lecz wyrazistego.
Przygotowaniami do realizacji zajął się Komitet Organizacyjny i Urząd Miasta Legionowo pod kierownictwem Zastępcy Prezydenta Miasta Legionowo. Komitet w dyskusji wypracował propozycję formy pomnika  i miejsca jego wystawienia, powierzając wykonanie legionowskiemu twórcy Stanisławowi Gadomskiemu. Postanowiono, że pomnik stanie na terenie parafii pw. MB Fatimskiej przy ul. Długiej w Legionowie.

Miejsce to ma szczególne znaczenie.

Tutaj projektowano przed II wojną wybudowanie kościoła garnizonowego na gruncie przekazanym przez hr. Maurycego Potockiego. Komendant Garnizonu Legionowo ppłk Julian Sielewicz i wizytujący garnizon Biskup Polowy Wojska Polskiego Józef Gawlina wspólnie z oficerami garnizonu przeprowadzili w 1935 r. wizję lokalną  terenu budowy przyszłej świątyni. Zamiar ten zniweczyła wojna, a sam ppłk Sielewicz został zamordowany w Katyniu. Wielu oficerów przedwojennego garnizonu mieszkało w pobliżu ul. Długiej, na legionowskim Bukowcu, pracowało w pobliskich koszarach. Ci, którzy odeszli, często spacerowali z rodzinami po leśnych ścieżkach przebiegających przez teren dzisiejszej parafii pw. MB Fatimskiej.
Pomnik wzniesiony w przestrzeni publicznej kościoła przy ul. Długiej będzie dostępny dla wszystkich, którzy zechcą przy nim przeżyć chwile refleksji nad losem legionowskich ofiar Zbrodni Katyńskiej.
70. rocznica Zbrodni Katyńskiej dla miasta Legionowo oraz jej dawnych i obecnych mieszkańców jest wydarzeniem mającym konkretny choć bolesny wymiar.
Realizacją Pomnika Legionowskich Ofiar Zbrodni Katyńskiej społeczność Legionowa oddaje hołd wiernym Synom Rzeczypospolitej Polskiej zamordowanym w 1940 r. na Wschodzie, a spoczywającym w żołnierskich mogiłach w Katyniu, Charkowie i Miednoje.
W niedzielę 21 marca 2010 r. w Legionowie, przy kościele parafii pw. MB Fatimskiej odbyła się uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego pomnika.

Erazm Domański

Autor jest kustoszem Muzeum Historycznego w Legionowie.

Zdjęcie: Por. saperów Włodzimierz Lichacz z córką Anną na stacji kolejowej w Legionowie w 1936 r., oficer 2. Batalionu Mostów Kolejowych. Zamordowany w Charkowie

Fot. ze zbiorów Muzeum