Ukazała się właśnie długo oczekiwana przez wszystkich książka autorstwa Bronisławy Romanowskiej–Mazur poświęcona pokoleniu urodzonemu w latach 1920–1930, któremu przyszło żyć w trudnych latach II wojny światowej. Publikację zatytułowaną „Czas próby... Historia legionowskich Kolumbów” wydało Muzeum Historyczne w Legionowie, przy współfinansowaniu przez Urząd Miasta Legionowo i Starostwo Powiatu LegionowskiegoPonad 500–stronicowa książka składa się z pięciu części: Wspomnienia, Struktury i wykazy personalne, Noty biograficzne, Miejsca i znaki pamięci oraz Indeksy i spisy. Rozpoczyna ją zarys dziejów Legionowa do 1939 roku według prof. dr. hab. Wojciecha Morawskiego w artykule pt. Genius Loci. Cała pierwsza część to liczne wspomnienia oraz tło historyczne do opisywanych zdarzeń. Autorka zawarła tu dzieje legionowskich szkół powszechnych od momentu ich powstania jeszcze w okresie przedwojennym do czasu okupacji hitlerowskiej, w tym organizacji młodzieżowych działających na ich terenie, tj. PCK, Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Ligi Morskiej i Kolonialnej, Związku Harcerstwa Polskiego. Musiała się tu znaleźć także historia Gimnazjum Kupieckiego, w którym pod przykrywką szkoły o profilu zawodowym w czasie wojny funkcjonowało tajne gimnazjum i liceum. Zagadnieniom konspiracji, tajnego nauczania oraz działalności tajnego harcerstwa po wybuchu wojny poświęcono osobne rozdziały. Przedstawiono w nich m.in. schematyczną strukturę organizacyjną sztabu I Rejonu VII Obwodu „Marianowo–Brzozów”, wraz z dowódcami poszczególnych batalionów i kompanii oraz wielu działaczy konspiracji. Dużo miejsca poświęcono nauczycielom tajnego nauczania, przedstawiono tu sylwetki wszystkich profesorów legionowskiego tajnego gimnazjum i liceum, przeplatając je wspomnieniami ich wychowanków, a w drugiej części umieszczono spis wychowawców oraz uczniów poszczególnych klas tajnego gimnazjum i liceum w ostatnim roku szkolnym 1943/44. Rozdział jest efektem współpracy autorki książki z samą panią prof. Wandą Tomczyńską – nauczycielką tajnego nauczania i jej siostrzenicą Marią Orzeszkowską–Klimkiewicz jeszcze w latach 90.
Kolejne stronice książki dostarczają wiele cennych szczegółów o działalności tajnych drużyn harcerskich męskich i żeńskich organizowanych w czasie wojny na terenie Legionowa, Jabłonny, Chotomowa, Wiśniewa, Nieporętu, Zegrza. Nie pominięto także zagadnienia niezorganizowanej w ruchu konspiracyjnym części dziewcząt skupiających się w Sodalicji Mariańskiej Młodzieży Żeńskiej w Legionowie w latach 1942–1949. Rozdział siódmy pierwszej części to relacje wielu osób z wydarzeń 1944 roku na terenie Legionowa, obejmujące okres od 28 lipca do 3 października. Ósmy zaś autorka poświęciła prześladowaniom, do jakich doszło po zakończeniu walk powstańczych. Kolejne rozdziały podejmują temat legionowskiego harcerstwa i żołnierzy AK w czasach stalinowskich i PRL. Pierwszą część publikacji kończy rozdział o działalności kombatanckiej, który powstał na podstawie rocznych sprawozdań Koła nr 1 Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz Stowarzyszenia Szarych Szeregów w Legionowie z lat 1990–2007.
W części II w licznych spisach i tabelach umieszczono m.in. dane na temat struktur organizacji I Rejonu oraz wykazy personalne dotyczące AK, tajnego nauczania, drużyn harcerskich konspiracyjnego Hufca „Rój–Tom”, poległych w walkach powstańczych, poddanych represjom politycznym żołnierzy AK I Rejonu, wykaz podziemnych organizacji młodzieżowych drugiej konspiracji. Książka opowiadać ma przede wszystkim o ludziach, tak więc w części III znalazły się 163 noty biograficzne uporządkowane w układzie alfabetycznym, ułatwiającym poszukiwania danych na temat konkretnej osoby, o której mowa jest na kartach książki. Część IV wypełniają opisy miejsc pamięci, wraz z wykazem w układzie chronologicznym ich powstawania.
Prace nad książką trwały kilka lat. Od początku powstawała w ścisłej współpracy z Muzeum Historycznym w Legionowie (jeszcze w okresie, kiedy funkcjonowało ono jako Zbiory Historyczne Miasta Legionowo). Autorka wykorzystała materiały dostępne w archiwum Koła nr 1 Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej im. ppłk. Edwarda Dietricha oraz Muzeum Historycznym w Legionowie, w tym liczne wspomnienia i relacje, a zawartość bibliografii wskazuje na rzetelne potraktowanie podjętego tematu i dotarcie również do najważniejszych opracowań historycznych w jego zakresie.
Niewątpliwą wartością publikacji jest jej bogata warstwa ilustracyjna – wiele niepublikowanych dotąd zdjęć, w tym liczne z osobami będącymi mieszkańcami Legionowa. Całości dopełnia prosty, przejrzysty język, w jakim została napisana oraz piękne opracowanie graficzne wraz z okładką zaprojektowaną przez Jolantę Drozd. Czas próby... powinien znaleźć się na półkach wszystkich zainteresowanych historią Legionowa i okolic, a z pewnością trafić powinna do młodzieży, ukazując bowiem ogromne poświęcenie poprzednich pokoleń, uczy szacunku do przeszłości.
Katarzyna Ziułkowska–Karnicka
Zdjęcie: Spotkanie karnawałowe w domu drużynowej Aliny Fultyn przy ul. Sienkiewicza. 1943 rok
